Përmbledhje e zgjeruar historike – Lufta civile, ndikimi i jashtëm dhe qëndresa e fshatit
Ngjarja e 18–19 korrikut 1944 në Lazarat është një nga episodet më të rëndësishme të luftës civile shqiptare. Ajo përfaqëson një përplasje të armatosur të nxitur nga faktorë të brendshëm politikë dhe nga ndikime të jashtme jugosllave e greke, të cilat synonin dobësimin e forcave nacionaliste shqiptare dhe kontrollin e zhvillimeve politike në Jug të vendit. Kjo ngjarje, e heshtur për dekada nga historiografia zyrtare, sot shihet si një moment kyç për të kuptuar natyrën e vërtetë të konfliktit shqiptar gjatë Luftës së Dytë Botërore.
1. Konteksti historik i Shqipërisë (1942–1944)
1.1. Shqipëria mes dy ideologjive
Gjatë viteve 1942–1944, Shqipëria u nda në dy kampe kryesore:
- Balli Kombëtar, me program kombëtar, antikomunist, pro-perëndimor dhe me synim mbrojtjen e kufijve shqiptarë.
- Partia Komuniste e Shqipërisë, e lidhur me misionet jugosllave dhe greke, e orientuar drejt marrjes së pushtetit pas largimit të gjermanëve.
Pas Marrëveshjes së Mukjes (gusht 1943), e cila synonte bashkimin e forcave shqiptare kundër pushtuesve, misionet jugosllave dhe greke ndërhynë për ta prishur këtë bashkëpunim. Kjo ndërhyrje shënoi fillimin e luftës civile.
1.2. Roli i Jugosllavisë dhe Greqisë
- Jugosllavia kërkonte një Shqipëri të dobët politikisht, të kontrolluar nga komunistët, për të siguruar influencë në Kosovë dhe në zonat kufitare.
- Greqia kërkonte dobësimin e strukturave nacionaliste shqiptare në Jug, duke ushqyer propagandë territoriale dhe duke mbështetur elementë të caktuar brenda PKSH. Ku mund te vecojme: 1- Prishja e Piramidave ne zonen kufitare. 2-Shpopullimin Shqiptar. 3-Zhdukjen e familjeve patriotike.
Këto dy interesa të jashtme e shtynë PKSH drejt një lufte të brendshme kundër Ballit Kombëtar.
2. Lazarati – fshat nacionalist dhe strategjik
2.1. Pozicioni gjeopolitik
Lazarati ishte një fshat kompakt, me popullsi të armatosur dhe me rol të rëndësishëm në mbrojtjen e kufirit jugor. Pozicioni i tij e bënte fshatin:
- pikë strategjike për kontrollin e Gjirokastrës,
- barrierë natyrore kundër ndikimit grek,
- qendër të rezistencës nacionaliste.
2.2. Tradita patriotike
Fshati kishte traditë të fortë kombëtare:
- mbështeste Ballin Kombëtar,
- kishte marrëdhënie të mira me partizanët deri në 1943,
- strehoi dhe ushqeu partizanë në stane e shtëpi.
Por pas prishjes së Mukjes, Lazarati u etiketua si “fshat ballist” dhe u fut në listën e objektivave të PKSH.
3. Pse u sulmua Lazarati?
3.1. Objektivat politike
Sulmi i 18–19 korrikut ishte pjesë e një strategjie më të gjerë:
- eliminimi i strukturave nacionaliste në Jug,
- vendosja e kontrollit komunist në Gjirokastër,
- dobësimi i mbrojtjes së kufirit jugor,
- shkatërrimi i çetës së Ballit Kombëtar në fshat.
3.2. Urdhri i Brigadës VIII
Urdhri i datës 17 korrik 1944 parashikonte:
- rrethimin e Lazaratit nga tre drejtime,
- asgjësimin e “200 ballistëve”,
- sulmin pas shpartallimit të gjermanëve në kala.
Ky urdhër tregon se sulmi ishte i planifikuar politikisht, jo ushtarakisht.
4. Marrëveshja e pabesë – preludi i sulmit
Partizanët kërkuan takim me përfaqësuesit e fshatit në Lunxhëri. Ata kërkuan:
- kalim të lirë nëpër territorin e fshatit,
- premtuan se kalimi do të bëhej ditën, për të shmangur incidente.
Lazarati pranoi, duke treguar vullnet për paqe.
Por ndërkohë, shtabi partizan kishte përgatitur planin e sulmit natën.
Ky akt është cilësuar nga historianët si pabesi e pastër ushtarake.
5. Nata e 18–19 korrikut 1944 – Lufta
5.1. Fillimi i sulmit
- Partizanët hynë natën, në kundërshtim me marrëveshjen.
- Patrulla lazaratase kërkoi parullën.
- Në vend të saj mori breshëri automatiku.
- Filloi lufta.
5.2. Therja e rojtarit Brahim Rushiti
Sulmi nisi me vrasjen e rojtarit të kafshëve, i therur në gjumë. Ky akt tregon natyrën e sulmit: jo luftë frontale, por goditje ndaj civilëve.
5.3. Mbrojtja e fshatit
Pozicionet e mbrojtjes ishin të organizuara:
- Shoshollaqe
- Bregu i Bashës (Bashe)
- Qivuret e Gjokës (Gjoke)
- Lerat e Gjokës (Gjoke)
- Lëmi i Skënderit (Skëndere)
- Avllitë e shtëpive
5.4. Sulmi partizan në tre drejtime
- Nga Shkolla
- Nga Qisha e Gjokës
- Nga Buzat
5.5. Pika e kthesës
Grupi i Dalip Bashës, Skënder Krishtit, Jaco Mecit dhe të tjerëve thyen pozicionin partizan te shkolla me sulm frontal me bomba. Në të njëjtën kohë, grupet e Qivureve dhe Mushajadhes thyen batalionin parë, 2-të dhe të 4-të.
5.6. Rezultati
- Partizanët u tërhoqën poshtë në fushë.
- Sulmi dështoi.
- Lazarati mbeti i pathyer.
6. Viktimat
6.1. Civilët e vrarë
- Brahim Rushiti
- Bako Skendi
- Haxho Bejko
- Lalo Gaba
- Murat Basha (i vrarë nga gjermanët gjatë të njëjtës periudhë)
6.2. Të plagosur
- Jaco Meci
- Dalip Basha
- Skënder Krishti
6.3. Pala sulmuese
Numri i të vrarëve partizanë ishte17 te vrare edhe 30 te plagosur sipas (HLNCPSH 1939-1944, vol. IV, faqja 303-311).
7. Pasojat afatgjata
7.1. Diskriminimi 45-vjeçar
Pas 1944, Lazarati u etiketua si “fshat ballist” dhe u godit:
- ekonomikisht,
- politikisht,
- arsimor,
- me burgime, internime, konfiskime.
7.2. Heshtja historike
Ngjarja nuk u përmend në librat e historisë së diktaturës. Viktimat nuk u nderuan. Nuk u ngrit memorial gjat komunizmit edhe pas komunizmit vazhdon e njejta fryme – propagad per ta haruar historine dhe kujtesen.
7.3. Pas 1990 – rikthimi i së vërtetës
Historianët e pavarur e kanë trajtuar si:
- episod të qartë të luftës civile,
- shembull të manipulimit politik,
- dëshmi të karakterit nacionalist të fshatit.
8. Vlerësimi historik
Ngjarja e 18–19 korrikut 1944 është:
- Luftë civile e pastër,
- Sulm i pabesë ndaj një fshati civil,
- Përpjekje për eliminim politik të Ballit Kombëtar në Jug,
- Dëshmi e ndikimit jugosllav dhe grek,
- Shembull i qëndresës së jashtëzakonshme të një komuniteti të tërë,
- Moment tragjik, por edhe moment krenarie kombëtare.
9. Mesazhi për brezat
Ngjarja e Lazaratit është një thirrje për:
- kujtesë historike,
- vëllazërim,
- bashkim kombëtar,
- refuzim të manipulimeve të jashtme,
- nderim për viktimat,
- respekt për të vërtetën.
Leave a Reply